​Komparativno izučavanje španske i srpske narodne poezije i prvih prevoda na engleski 

Komparativno izučavanje srpskog, pa čak i južnoslovenskog i španskog usmenog pesništva još je u začetku kako u španskoj, tako i u srpskoj folkloristici, a studije su malobrojne i u drugim sredinama. Sličnom konstatacijom Džon Miletič nas uvodi u svoj pionirski članak posvećen pregledu komparativnih studija “Hispanic and South Slavic traditional narrative poetry and related forms: a survey of comparative studies” u kom je obuhvatio period od 1824. do 1977. godine. On nalazi da je izostanak komparativnih studija „donekle neobičan, budući da obe tradicije nude neverovatno bogat korpus materijala kako iz davnog tako i iz savremenog doba, korpus koji je do izvesne mere još vitalan“ (Miletich 1981, 375). Mi možemo dodati tome da je ovo komparativno mimoilaženje tek jedno od iznenađujućih „izostajanja“, inače tako tipičnih za vreme koje je predmet naše disertacije – za romantizam. 

Retke su komparativne studije, a još su ređi prevodi srpskih narodnih pesama na španski i španskih na srpski jezik. O njima govori Željko Donić u članku “Some observations on history and perspectives of Spanish-Serbian/Serbian-Spanish oral poetry and translation” iz 2013. godine (Donić 2013, 439–448). Navodi da Huan Oktavio Prens (Juan Octavio Prenz) u knjizi Sid i Marko Kraljević – prve aproksimacije (El Cid y Marko Kraljevich: una primera aproximación, 1983), daje prevode petnaest pesama o kraljeviću Marku i iscrpan uvod u kome autor analizira sličnosti ova dva legendarna heroja (idem, 441). Među prevedenim srpskim pesmama na španski je i „Ženidba Milića Barjaktara“ (“El casamiento de Milić, El Alférez)”, koju su prevele Đorđina Trubarac i Dženi Perdomo Gonsales (Jenny T. Perdomo González) (idem, 444), a objavljene su u zborniku radova Narodne balade i predanja u Španiji i Jugoslaviji (Nikolic 2003, 203). U zborniku Advances in oral literature research Željko Donić objavio je 2013. godine prevod pesme „Smrt majke Jugović“ (La muerte de la madre de los Jugović). 

Slično je i sa prevođenjem španskih narodnih pesama na srpski, srpskohrvatski, odnosno hrvatski jezik. Španska usmena tradicija, a posebno poezija iz koje je španska književnost vekovima crpla inspiraciju, ostaje relativno nepoznata srpskom čitaocu, jer prevoda na srpski gotovo da nema (Donić 2013, 439). Srpskoj publici je narodna romansa bila poznata zahvaljujući Ciganskom romanseru (Romancero Gitano) Federika Garsija Lorke, gde koristi pesničku formu koja se ne razlikuje bitno od forme stare romanse. Prvi sistematski prevod starih španskih romansi (“romance antiguo“) objavljen je nedavno, 2011. godine u izdanju Željka Donića, a prvi sistematski osvrt na prevod romanse objavljen je 2017. godine. Pokušaji prevođenja javljaju se polovinom devetnaestoga veka, kada je za časopis Danica, 1862. i 1863. godine Jovan Subotić preveo četiri romanse o Sidu, španskom epskom junaku, pod nazivom „Zakletva“, „Sidovi svatovi“, „Sidova testamenta“ i „Sidova smrt“ (Donić 2013, 440) Nakon pauze od jednog veka, tek je u svoju poznatu antologiju Španska lirika: dva zlatna veka (1963) Vladeta Košutić uključio i deset starih romansi, koje prevodi u adekvatnom, osmeračkom metru. Prevodilac Nikola Milićević je u prvu veliku hrvatsku antologiju, Zlatnu knjigu španjolske poezije (Zagreb, 1972) uvrstio osam starih španskih romansi (Donić 2017, 128–129). Zahvaljujući prisustvu sefardskih Jevreja na Balkanu, Semjuel M. Elazarove jevrejsko-španske romanse (Romancero Judeo-Español), objavljene su 1987, u prevodu Muhameda Nezirovića (Jevrejsko-španjolski romancero). Među značajne prevodioce sefardskih romansi ubraja se i Kalmi Baruh.

Među prevodima na hrvatski jezik ističu se prevodi Stanka Vraza, o kojima je pisala Simona Delić (Delić 2007). Bilo bi dobro istražiti i šta je od komparativnih studija urađeno u zemljama regiona, ali to izlazi iz okvira naše disertacije. 

Mimoilaženje je tim interesantnije što, iako nisu prevođene niti poređene, ove dve usmene tradicije predstavljaju korpuse na kojima su izgrađene dve najznačajnije savremene teorije usmenog pesništva: neotradicionalistička i usmeno-formulna teorija (“oral-formulaic theory“) stvaranja i prenošenja usmenih, narodnih pesama. Naizgled paradoksalno, teorije jesu poređene, a rezultat tog nepotpunog posla je da su južnoslovenska epska poezija i hispanska romansa opstale kao kontramodeli usmenih tvorevina u uticajnoj hispanskoj i anglosaksonskoj kritičkoj literaturi od šezdesetih godina XX veka sve do danas. Pošto je južnoslovenska epika ušla u hispansku kritičku literaturu i šire, kao fenomen usmenosti na kom su američki naučnici Milman Pari (Millman Parry) i Albert Lord (Albert Bates Lord) izgradili svoju teoriju, jednako je prihvaćena, odnosno odbačena kao i sama teorija. Nažalost, ni do današnjih dana neće pobuditi pravo interesovanje hispanske kritike, kojoj ostaje potpuno nepoznat klasični ciklus južnoslovenske epske poezije i njena poetika. (Nikolić 2005, 16). 

Ove dve tradicije su takođe, svaka putem svog posrednika, zajedno učestvovale u nastanku američke folkloristike. Španska putem Džordža Tiknora (George Ticknor), američkog hispaniste i profesora na Univerzitetu Harvard; srpska putem Talfjeve, s tim što je Talfj značajno doprinela i širenju znanja o španskoj usmenoj poeziji. Prvo izdanje Tiknorove Istorije španske književnosti izašlo je 1849. godine. Talfj o srpskoj i španskoj narodnoj poeziji piše od 1836, nakon što se preselila u Sjedinjene Američke Države. Članak o španskoj narodnoj poeziji objavila je 1842. godine, a treće izdanje srpskih narodnih pesama 1853. godine. To takođe ostaje kao tema za buduća istraživanja. 

Osim što su španske i srpske narodne pesme prevođene i što se na korpusu te dve tradicije razvila i teorijska misao, a donekle i međunarodna polemika, i prevodi tih pesama su istraženi kako u španskoj, tako i u srpskoj literaturi, ali, očekivano, ne i komparativno, ni u Španiji ni u Srbiji, pa ni u Britaniji. Time su nam onovremeni komparativni prikazi ove dve tradicije u prevodu na engleski još značajniji, naročito što ih ne spominje ni Miletič u svom članku iz 1981. godine. Spominje samo Grima i poređenje koje je on napravio 1824. godine, po kom su i španska i južnoslovenska poezija reminiscencije Orijenta. (Miletich 1981, 376) Ivan Slamnig (Ivan Slamnig) piše članak 1963. o komparativnom proučavanju narodne poezije, i dovodi u vezu španske romanse i „naše pjesme“ koje na nju podsećaju, kako po asonantskoj rimi, intonaciji tako i po fragmentarnosti i podudaranju stihova (pitanje je, međutim, da li ih je poznavao u originalu ili govori na osnovu prevoda). Kaže: „Naše pjesme u ovakvim osmercima ili sedmercima imaju i po sadržaju romantično-viteški karakter“ (1963, 58). Poredili su ih, međutim, svi prevodioci, uključujući Talfj, koja, simpatično kaže za ljubavnu poeziju Slovena da se u njoj može naći “all the burning passion of Spanish love”. (Talvj 1836, 85).

U Velikoj Britaniji je objavljeno nekoliko sveobuhvatnih dela koja se bave istorijom prevođenja stranih književnosti na engleski jezik. Od posebnog značaja za tezu izdvajamo sveobuhvatnu, četvorotomnu Oksfordsku istoriju književnog prevođenja na engleski. Četvrti tom je iz 2006. godine, obuhvata period od 1790. do 1990. godine. Uredili su ga Piter Frans (Peter France) i Kenet Hajns (Kenneth Haynes). Autori poglavlja o prevodima španske i portugalske književnosti su Entoni Pim (Anthony Pym) i Džon Stajl (John Style), autor poglavlja u kom su obrađeni prevodi srpske književnosti je sâm urednik, Piter Frans. Poglavlje nosi naslov „Književnosti srednje i istočne Evrope“ (”Literatures of Central and Eastern Europe”). Godine 2001. isti autor je objavio i Oksfordski vodič kroz književnost u engleskom prevodu. U Vodiču je kratka odrednica posvećena prevodima sa srpskohrvatskog jezika. Takođe, o prevođenju usmene književnosti piše slavna Rut Finegan (Ruth Finnegan). 

Osim ova dva dela, značajan nam je i raniji prikaz istorije prevoda objavljen u starijoj Oksfordskoj istoriji engleske književnosti iz 1964. godine. Napisao ga je Ijan Džek (Ian Jack) pod naslovom „Interesovanje za stranu književnost i raniju englesku književnost“. 

Takođe smo konsultovali i dvotomnu Enciklopediju književnih prevoda na engleski objavljenu 2000. godine, kao i poglavlje posvećeno književnostima sveta u prevodu na engleski u drugom tomu studije The Slavic Literatures, A Bibliography, koju je prikazao Vasa Mihailovič (Vasa Mihailovich) 1968. godine u Slavic Review, i za koju kaže da je prva sveobuhvatna bibliografija engleskih prevoda slovenskih književnosti (The first comprehensive bibliography of English translations from Slavic literature, 690). Sâm Mihailović je objavio bibliografiju prevoda jugoslovenske književnosti na engleski jezik 1976. Nismo naišli na sveobuhvatnu bibliografiju prevoda sa španskog na engleski, već samo na kratak pregled prevoda izložen na 15. Kongresu Međunarodnog udruženja hispanista. 

Na značaj španskih romansi u prevodu na engleski sa stanovišta komparativne književnosti ukazuje Brajant (Shasta Bryant). Godine 1963. piše da iako su naučnici davno prepoznali značaj romanse u španskoj književnosti, „možda nije toliko poznato u kojoj meri je romansa prevedena na engleski“, i dodaje: „Imajući u vidu dugu istoriju engleskog interesovanja za španske balade, veliki broj prevoda i njihov značaj sa stanovišta komparativne književnosti, proučavanje posvećeno prevodima je nedovoljno, a dostupni podaci nisu široko poznati“ (Bryant 1963, 296). On, dakle, godine 1963. navodi „nekoliko stavki koje čine gotovo kompletnu bibliografiju proučavanja prevoda“ (”the few items that follow constitute almost the complete bibliography on studies of translations”). 

Prevodi Džona Gibsona Lokharta i Džona Bauringa poznati su i temeljno obrađeni i u španskoj i srpskoj nauci, ali su svega dva puta temeljnije komparativno predstavljeni kod nas. Prvi put ih je dovela u vezu Ljiljana Pavlović-Samurović 2002. godine. Prva je uočila da se kod Engleza, baš kao i kod Nemaca, ponavlja da se ista osoba, Džon Bauring, s posebnim žarom zanima za narodne pesme, a među njima naročito za srpske i španske. Prikazavši temeljno Bauringove zbirke srpskih i španskih narodnih pesama i okolnosti u kojima su nastale, ne dovodeći ih u direktnu vezu, zaključila je rad rečima: „Verujemo da bi temeljito istraživanje razloga kako racionalnih, tako i intuitivnih, koji su uslovljavali Bauringovo proučavanje, prevođenje i tumačenje narodnih pesama dve geografski, civilizacijski i jezički udaljene sredine, kao što su bile španska i srpska tokom prvih decenija XIX veka moglo da dovede do korisnih rezultata koji bi upotpunili naše razumevanje recepcije srpske narodne poezije u vreme engleskog romantizma.“ (Pavlović-Samurović 2002, 149). 

Sledeći put su komparativno predstavljene u našem radu iz 2004. godine u kom smo, na osnovu prvih istraživanja u pravcu sagledavanja „racionalnih i intuitivnih razloga“ interesovanja došli do zaključka da je bilo više zajedničkih prevodilaca, kao i da se među njima nalaze Volter Skot i Džon Gibson Lokhart. U ovoj disertaciji ćemo pokazati i koji su to razlozi ove daleke zemlje toliko približili u pesničkom i ne samo pesničkom svetu britanskih romantičara. Tada smo pisali da se interesovanje za ove dve pesničke tradicije nesumnjivo zasniva na „egzotičnosti mešavine orijentalnih i zapadnih elemenata, na njihovom izrazitom orijentalnom despotizmu, na nepoznatosti ili okrutnosti“ (Nikolić 2007, 565). Skotove prevode jedne srpske i jedne španske narodne pesme, koliko je nama poznato, još niko nije doveo u vezu, pa čak ni mi u pomenutom radu, budući da Voltera Skota samo spominjemo kako ćemo kasnije objasniti. 

Dodatno, godine 2002. održan je prvi komparativni skup posvećen narodnim baladama i predanjima u Španiji i Jugoslaviji na Filološkom fakultetu Univerziteta u Beogradu. Zbornik radova objavljen je 2003. Drugi skup posvećen komparativnom proučavanju narodne poezije održan je 2006, takođe na Filološkom fakultetu. Godine 2022. održana je konferencija Književne i kulturne interferencije između književnosti na srpskom i na engleskom jeziku = Literary and Cultural Interconnections Between Serbian and Anglophone Literature, na kojoj je bilo reči i o prevođenju i recepciji narodne poezije.