O na(ra)ciji i strategiji izmaštavanja
Nacija
Tokom XIX veka imperije i nacionalne države su najveće političke zajednice ljudi. (Blanning 2000, 217) Nadmašuje ih po veličini nekoliko svetskih religioznih zajednica (hrišćanska i muslimanska), ali one ne predstavljaju političke entitete (Osterhammel 2015, 393).
Istoričari smatraju devetnaesti vek erom nacionalizma i nacionalnih država. (Osterhammel 403). Činjenica je i da je nacionalizam oblikovao usmenu književnost i usmena književnost oblikovala je nacionalizam (France & Haynes 2004, 430). Iako nastaje u XIX veku, nacionalizam vuče korene iz XVIII veka, iz Herderovog verovanja u individualnost nacija, Rusoovog verovanja u suverenitet nacije, opšteg diskursa o nacionalnim posebnostima i „karakterima“. Sa Napoleonovim ratovima i „žestokom ogorčenošću Francuskom“, dolazi romantičarski idealizam, koji vidi nacionalni karakter kao duhovni princip, dušu, kulturu nacije, a posebno njen jezik kao odraz te duše i suštine, i uverenje da se sva kultura mora posmatrati kao organsko povezivanje tradicije kroz generacije i vekove “(Leerssen 2007, 125–126).
Anderson (Anderson 2006, 3) kaže da je naciju, nacionalnost i nacionalizam teško definisati, a još teže analizirati. U poređenju sa uticajem koji nacionalizam ima na savremeni svet, teorijska literatura o nacionalizmu je vrlo štura. Hju Siton-Votson (Hugh Seton-Watson), prema Andersonu autor najboljeg teksta o nacionalizmu na engleskom govornom području, „tužno konstatuje“ da je nemoguće osmisliti naučnu definiciju nacije, iako je fenomen postojao i postoji. Anderson takođe kaže da teoretičare „često iritira“ postojanje tri paradoksa. Prvi je, objektivna modernost nacije u očima istoričara, naspram subjektivne drevnosti u očima nacionalista. Drugi, formalna univerzalnost nacionalnog kao koncepta. I treći, politička moć nacionalizma, spram njegovog filozofskog siromaštva, pa čak i koherentnosti.
Termini nacija, zatim narod umesto nacija i pridev nacionalni široko se upotrebljavaju, čime značenje postaje izvesno „neuhvatljivo“. Nacionalizam može tako biti građanski, etnički, moderni, iskonski itd. (Beller & Leerssen 2007, 14–15)
Tri su glavna teorijska pristupa poimanju nacije: primordijalni, etnosimbolički, i modernistički. Primordijalizam (ili još, perenijalizam) sugeriše da su nacije uvek postojale, da je nacionalizam prirodan fenomen, tj. da su nacije prirodne, drevne i trajne ljudske kategorije, kojima pripada prirodno ili moralno pravo da se ujedine u svoje vlastite države. To je bio slučaj sa Nemačkom. Nemački romantičari, posebno Herder i Fihte gledali su na nacije kao političke entitete koji čekaju buđenje. Lersen misli na primordijalizam kada kaže da početkom XIX veka nastaje „ideologija koja čovečanstvo vidi kao prirodno podeljeno na nacije, svaka sa svojom različitom kulturom i karakterom, od kojih svaka zaslužuje posebnu državu zasnovanu na vernosti, pri čemu svaka zapoveda prevashodnu odanost svojih članova“ (Leerssen 2007, 101–102). U etnosimbolizmu nacije su dinamičan fenomen koji evoluira, a važnu ulogu u evoluciji imaju simboli, mitovi i tradicija.
Moderni pristup koji naciju posmatra kao proizvod modernog doba zamenio je primordijalizam kao dominantno objašnjenje nacionalizma. Zagovornici ovog pristupa Ernest Gelner (Ernest Gellner), Benedikt Anderson i Erik Hobsbaun (Eric Hobsbawn) smatraju da je nacionalizam nastao tokom kasnog XVIII veka usled procesa modernizacije, kao što su industrijalizacija, urbanizacija, masovno obrazovanje i demokratske revolucije, koji su omogućili razvoj nacionalne svesti. Oni opisuju nacije kao „zamišljene zajednice“, termin koji je skovao Benedikt Anderson. U odgovor primordijalistima, Gelner tvrdi da „nacionalizam nije buđenje naroda ka samosvesti, već izmišljanje nacija tamo gde one ne postoje.“ Dakle, modernisti smatraju da je nacija zamišljena, a primordijalisti da je stvarna.
Nama su i primordijalizam i modernizam u pristupu nacijama značajni za tezu jer je primordijalizam odlika romantičarskog građenja modela nacije, a modernizam odlika savremenih pristupa naciji.
Prema Andersonu, nacija je društveno konstruisana, politička zajednica (imagined community, ili imagined political community): „U antropološkom duhu, dakle, predlažem sledeću definiciju nacije: to je zamišljena politička zajednica, zamišljena dvojako i kao inherentno ograničena i kao suverena. Nacije su zamišljene kao ograničene (limited), jer čak i one najveće, imaju svoje okvire, granice, van kojih žive druge nacije. Zamišljene su takođe i kao suverene (sovereign) jer je koncept stvoren u eri kada su prosvetiteljstvo i revolucija uništili legitimnost božanskog poretka i hijerarhijska dinastička carstva. Nacionalni san o slobodi je otelotvoren u suverenoj državi. Konačno, zamišljena je kao zajednica ravnopravnih (community), jer bez obzira na aktuelnu nejednakost ili eksploataciju koja postoji u svakoj naciji, ona je uvek zamišljena kao „duboko, horizontalno bratstvo“ (Anderson 2006, 8), u ime kog su „onoliki milioni ljudi u prethodna dva veka bili voljni ne toliko da ubijaju, koliko da poginu za tako ograničenu imaginaciju“ (Anderson 2006, 8). „Zamišljena je zato što pripadnici čak i najmanje nacije nikada neće upoznati većinu svojih sunarodnika, sresti ih, čak ni čuti za njih, ali u glavama svakog živi slika njihovog zajedništva.“ (Anderson 2006, 6). Zamišljena zajednica nacije nastaje u sprezi sa razvojem štamparstva, urbanizacije, industrijalizacije i imperijalističke ekonomije, pretapajući se u nove oblike imaginacije. Zamišljena prošlost nacije konstrukt je sadašnjeg vremena.
Kritikujući Andersenov koncept nacije kao zamišljene zajednice, Kreg kaže da je takva nacija unisona (Craig 2001, 23), i konstatuje da Anderson ne spominje građanski rat kao razlog uspostavljanja, što je u suprotnosti sa činjenicama. „„Ali nacije su, kao što Skotovi romani isuviše slikovito ilustruju […] utemeljene u građanskom ratu […] i ujedinjene stalnim ili potencijalnim sukobom“ (Craig 2001, 23). „Razdor unutar granica, i etičkih i teritorijalnih, tačniji je opis nacije od Andersonove unisonosti, „bratski sukob“ prikladniji od „dubokog, horizontalnog bratstva“ (Craig 2001, 24). Kreg dodaje da je jedna neočekivana konsekvenca Andersenovog koncepta nacije kao zamišljene zajednice i to da je „svaki umetnik, potencijalno, pronalazač nacije, a svaki kritičar pravi tumač naše jedine istorije, istorije stvaranja naših imaginarnih zajednica“ (Craig 2001, 28).
Postoje najmanje dva tipa nacionalnih država: etničke nacionalne države, na primer Nemačka, i građanske nacionalne države, na primer Francuska. O tome piše Osterhamel u knjizi The Transformation of the World: A Global History of the Nineteenth Century (2015).
Nacionalna država je u Oksfordskom rečniku engleskog jezika definisana kao „proširena zajednica ljudi, koji su međusobno blisko povezani zajedničkim poreklom, jezikom ili istorijom, kako bi se formirali u posebnu rasu ili narod, obično organizovan kao posebne političke države koje zauzimaju određenu teritoriju.“ Katan navodi istraživanje urađeno u Evropskoj uniji 2018. godine po kom 93% intervjuisanih građana EU oseća privrženost svojoj zemlji i zaključuje da pojedinci imaju jasnu predstavu o tome gde kulturno pripadaju (Katan 2021, 31).
Neologizam etnija (ethnie) nastao je u savremenoj nauci, kao preciznija alternativa pojmu nacija, izveden od grčkog ethnos da definiše grupu intersubjektivno povezanu zajedničkom samoidentifikacijom, koja uključuje zajednički smisao za kulturu i istorijski kontinuitet (Leerssen 2006, 16). Etnicitet znači kolektivno prihvatanje zajedničke slike o sebi.
Države-nacije su i društvene strukture i kulturni modeli, i mogu se razumeti samo u međusobnom odnosu (Bennardo 2014, 43).
Han Kon u Encyclopedia Britannica pravi razliku između ustavne političke i etničke nacije: „Ustavna politička nacija ima svoju državu, nacionalni suverenitet, sopstvenu teritoriju, političke institucije i nacionalne ustanove u svim oblastima društvenog života. Etnički koncept nacije povezuje sve ljude koji dele zajedničko etničko poreklo, jezik, istoriju i kulturu. Nacija je zajednica ljudi formirana na osnovu kombinacije zajedničkih karakteristika kao što su jezik, istorija, etnička pripadnost, kultura i/ili društvo. Nacija je, dakle, kolektivni identitet grupe ljudi shvaćenih kao što je definisano tim karakteristikama. Neke nacije se izjednačavaju sa etničkim grupama (etnički nacionalizam), a neke se izjednačavaju sa pripadnošću društvenom i političkom ustavu (građanski nacionalizam i multikulturalizam). Tokom istorije, ljudi su bili vezani za svoju rodbinsku grupu i tradiciju, teritorijalne vlasti i svoju domovinu, ali nacionalizam – verovanje da država i nacija treba da budu usklađeni kao nacionalna država – nije postao istaknuta ideologija sve do kraja XVIII veka.“
Komponente kulturnog modela nacija
Nacija kao i svaki drugi kulturni model ima definišuće komponente koje se jasno uočavaju već u samim definicijama. Cilj nam je da ih izdvojimo i predložimo kao komponente kulturnog modela nacije. Koliko je nama poznato, to još nije urađeno, iako se, naravno, o komponentama govori veoma često i temeljno. Kada smo počeli istraživanje, računali smo na to da je kulturni model nacije opisan, međutim, to nije bio slučaj. U tom smislu, naša ambicija nije da damo konačan kulturni model nacije, već da predložimo nacrt koji pre svega nama služi da koherentno odgovorimo na pitanje kakvi su kulturni modeli Španije i Srbije, i koje je mesto (prevedene) narodne poezije u kulturnom modelu, a svakako može poslužiti daljoj razradi. Dodatno, elementi kulturnog modela nacije kojima se mi bavimo ne odnose se na nacionalnu državu. Nacionalnost i država su koncepti koji su nastali nakon perioda koji je predmet teze.
Izdvojićemo sve komponente i opisati one u kojima narodna poezija ima važnu ulogu.
Važno je držati na umu da se univerzalni narod romantizma grupiše u nacije upravo zahvaljujući različitim komponentama kao što su jezik, istorija, poreklo itd. U tom smislu, glavna komponenta svake nacije je, po našem mišljenju – NAROD, u rusoovskom značenju, narod koji „smelo stupa na pozornicu istorije u Francuskoj revoluciji nasuprot plemstvu (Ković 2021, 76), nosilac suverene moći, „etnička ili građanska zajednica dovoljno politički, vojno i religiozno jaka da se uzdigne“ (Filipović), „veliki kolektiv koji shvata sebe kao političkog aktera sa zajedničkim jezikom i sudbinom“ (Osterhammel 2015, 404). „U nacijama, centar vlasti više nije kralj, već slobodni ljudi“ (Leerssen 2006, 52). „Nacija je mogla postati pandan kralju, čak i kraljev protivnik“ (Leerssen 2006, 51).
„Šta je onda nacija?“ (“Qu’est-ce qu’une nation“)
U definicijama se kao komponente, ili kategorije nacije najčešće izdvajaju komponente koje Benardo (Giovanni Bennardo) naziva formalnim, ili normativnim, a to su jezik, istorija, religija i teritorija.
„Tri su nivoa nacionalnog identiteta: „zvanični” normativni kriterijum (jezik, teritorija, religija, istorija), folklor (osobine ljudi, priče), normalizacija razlika kulturnih grupa unutar nacije, međusobno prepoznavanje kao pripadnika iste kulture“ (Bennardo 2014, 153).
„Nacija se različito definiše u različitim zemljama. To skoro uvek znači govoriti istim jezikom. To često znači da imamo istu religiju. Za nacije se kaže da imaju istorijske veze koje su, kako se obično tvrdi, prethodile postojanju državne strukture. Veliki deo ovoga, ne sve, mitologija je. I skoro nijedna država nije ni blizu da bude prava nacionalna država, iako malo ko to priznaje.“ (Wallerstein 2004, 91).
„Termin 'nacija' označava grupu ljudi ujedinjenih zajedničkim poreklom, ili, još labavije, zajedničkom istorijom, jezikom ili poreklom“ (Beller & Leerssen 2007, 377). Isti autor na drugom mestu: „Sve do sedamdesetih godina XIX veka nacije su smatrane unutarevropskim (intra-European), antropološki odvojenim germanskim, latinskim, keltskim i slovenskim entitetima (Germanic, Latin, Celtic and Slavic bloodstreams). Svaki sa svojim fizičkim karakteristikama, sopstvenim jezikom, sopstvenom kulturom i pogledom na svet, svaki deterministički vezan za unapred određenu, gotovo metafizičku lojalnost državi koja ih je inkorporirala (Beller & Leerssen, 2007, 379).
„Osnovna 'priča' jedne nacije može biti izgrađena oko kombinacije etničkih atributa, vrednosti i principa, i može biti blisko povezana sa narativima pripadnosti.“ (Anderson 2006, 46).
Godine 1882. Ernst Renan osporava filološki i antropološki, i bilo kakav drugi prirodni determinizam i umesto toga vidi nacionalnost kao grupu ljudi koji dele osećaj pripadnosti. Renan je tvrdio da najsnažniji faktori koherentnosti grupe nisu objektivni (rasa, jezik ili geografija), već su istorijska sećanja na zajednička dostignuća i zajednička teška vremena (navedeno u Beller & Leerssen, 2007, 379).
„Sva društva se baziraju na osećaju pripadnosti grupi“ (Lewis 2011, 4–5).
Zaključimo Lersenovim (Beller & Leerssen 2007, 13) pristupom temi nacionalizma kao kulturnog fenomena. Smatra da se fenomen oblikuje u sprezi materijalnog i političkog razvoja s jedne strane, i intelektualnih i poetskih refleksija i artikulacija sa druge. „Stoga, govoreći o nacionalizmu možemo ga razmatrati kao nešto što proizilazi iz procesa modernizacije, ili pak društvene kategorije ‘nacije’ ili ‘etniciteta’. ‘Nacionalizam‘ nije samo osećaj nacionalne pripadnosti, ili pak etničke različitosti, već se posmatra u okviru specifičnijeg i restriktivnijeg značenja političke ideologije koja se bazira na kombinaciji tri osnovne pretpostavke: a. da je nacija najprirodnija, organska kolektivna zajednica ljudi sa većim stepenom lojalnosti nego bilo koja druga vrsta saveza; b. da mandat i suverenitet države proizilazi iz njene inkorporacije u konstitutivnu naciju; c. da teritorijalna i društveno-politička podela čovečanstva u države koje se poklapaju sa ‘nacionalnim‘ linijama (kulturnim, jezičkim, etničkim), predstavlja najprirodniju podelu. Ovo je sasvim u skladu sa najrasprostranjenijim važećim doktrinama.“
Kulturni model nacije sagrađen je u odnosu na kulturni model Evrope, romantičarski je konstrukt modernog doba. Evroorijentalizam je forma evrocentrizma, narativ liberalno-buržoaske civilizacije. The counterpart of the liberal-bourgeois narrative of Western civilization is the narrative of its “others,” for in every binary construction of identity the excluded “other” and the self that gained consistency by means of that exclusion depend on each other; both identities are part of the same discourse. (Adamovsky 2005, 591)
Sastoji se od skupa opštih kategorija u okviru kojih se dalje identitet organizuje interno i eksterno u odnosu na „drugog“.
Ključna kategorija kulturnog modela nacije je, pored komponente NAROD, identitetska – DRUGI. Nacionalni identitet Evropljana definiše se u odnosu na ne-Evropljane. Nacionalni identitet nacije u okviru Evrope definiše se u odnosu na druge nacije.
Kulturni modeli nacije stabilni su, osim kada se nalaze na „međi“ svetova. Španija i Srbija u doba romantizma nisu evropski predeli, imaju orijentalnu „notu“, koja ih u mašti udaljava od Zapada.
Narodna poezija izvor je ne samo sadržine za komponente kulturnog modela nacije, već i nekih od ključnih opštih kategorija, poput „duha naroda“, „jezika“, „drevnosti“, i konačno komparativnog „drugog“ jer kao univerzalni ljudski fenomen daje podlogu za poređenje onoga što je različito. Ona sama je važan deo modela, i to kao ekskluzivna narodna pesma na datom narodnom jeziku.
Komponente kulturnog modela nacije su JEZIK, ISTORIJA, RELIGIJA, TERITORIJA, POLOŽAJ u odnosu na Evropu, zatim POREKLO, uključujući zajedničku sudbinu, (ETNIČKA) PRIPADNOST, KULTURA, uključujući materijalnu kulturu i FOLKLOR, DUH, uključujući KARAKTER, zatim LOJALNOST i SUVERENOST.
Najpribližniji pristup našem u pogledu kulturnog modela nacije, našli smo u Delantijevoj (Gerard Delanty) studiji Inventing Europe: Idea, Identity, Reality, objavljenoj 1995, u kojoj „nastoji da objasni kako se ideja Evrope vezuje za procese formiranja kolektivnih identiteta, koji pojačavaju dominaciju centra nad periferijom, i koji mogu biti osnova ličnih identiteta“. U našem slučaju, nacionalnih identiteta. „Varijable u tome su jezik, religija, svest o istoriji, nacionalnost, granica, materijalna i estetska kultura i nacionalnost“. On zatim povezuje Evropu sa pet diskursa njene kristalizacije: diskurs hrišćanskog sveta, prosvetiteljski diskurs civilizacije, diskurs kulture s kraja devetnaestog i početka dvadesetog veka, hladni rat (Delanty 1995, 13). Mi se u tezi bavimo prosvetiteljskim i romantičarskim diskursom.
Uzeli smo njegove varijable kao osnovu, kako smo već objasnili, isključili smo državljanstvo, i dopunili model našim uvidima iz analize literature a posebno analize romantičarskog diskursa nacije u Nemačkoj.
Uspostavili smo ključnu komponentu kulturnog modela nacije od koje polaze sve ostale: Univerzalni NAROD, postaje nacija razlikovanjem u odnosu na DRUGI narod, i to na osnovu komponenata kulturnog modela. U tom smislu, sve nacije imaju ove komponente, ali se sadržine razlikuju. U okviru ovih komponenti razvićemo kasnije i binarne opozicije.
Komponentu „drugog“ naroda nalazim kod Herdera, koji je naciju doživljavao kao „zajednicu koju čine srodstvo i istorija i društvena solidarnost i kulturni afinitet i koju su s vremenom oblikovali klima i geografija, obrazovanje, odnosi sa susedima i drugi faktori, a na okupu je najviše držao jezik, koji je izražavao kolektivno iskustvo grupe“ (navedeno prema Craig 1990, 24, kurziv je naš).
Pokušali smo i odustali od toga da uklopimo Hofstedeove dimenzije nacionalnih kultura koje pripadaju kategorijama identiteta, vrednosti i institucije. To bi, po našem mišljenju, zahtevalo razvijanje posebnog pristupa.
Grupisali smo komponente u sedam celina, preglednosti radi.
Verujemo da je ovo samo nacrt nečega na čemu se može tek raditi.
Tabela 5. Elementi kulturnog modela NACIJA
Kulturni model nacije i (prevedena) narodna poezija
Jezik
U skladu sa dihotomijom univerzalnog i nacionalnog, jezik je osnova nacionalnosti i zajedničke prošlosti naroda jer bez jezika nema komunikacije, doslovno nema istorije. Budući da izražava kolektivno iskustvo grupe, jezik drži naciju na okupu (Craig 1990, 24). Menendes Pidal u svom čuvenom predavanju o „Prvobitnoj španskoj lirskoj poeziji“ iz 1919. godine kaže da ona nastaje sa jezikom samim („con la lengua misma“). Odjek Herderovog gledanja na narodnu kao na izraz mlade kulture, tj. nacije uočljiv je kod britanskih prevodilaca i priređivača. Godine 1783. u Odabranim škotskim baladama Džon Pinkerton na samom početku piše esej “On the oral tradition of poetry” i kaže: “For poetry appears not to require a labour of disquisition, or aid of chance to invent, but is rather the original language of men in an infant state of society in all countries.” Napominje da je njegova jedina namera ovde da dā “a brief account of the utility of the Oral Tradition of Poetry in that barbarous state of society which necessarily precedes the invention of letters and of the circumstances that conspired to render it easy and safe.” (Pinkerton 1783, xvi) Jasno je uočljiv metanarativ progresa od varvarstva ka civilizaciji.
Tako će Fihte reći za Nemačku da je iskonski narod sa svojim iskonskim jezikom (Kokjara 1985, 261), a Herder će jezik smatrati neodvojivim od misli, i jedinstvenim izrazom određene kulture (Saul 2009, 8). Maternji jezik je za njega bio „neka vrsta rezervoara najoriginalnijeg pojma naroda“ (Berman 2007, 39). Olson za Herderov nacionalizam kaže da je „lingvistički utemeljen kulturni nacionalizam“ (Olson 2008, 121). I danas često nailazimo na ovaj stav. „Zajednički jezik je stvorio i ujedinjuje naciju“ (Munday 2012). Jezik je identifikator grupe (Anderson 2006; Hofstede 2010).
U članku iz 1836. godine posvećenom narodnoj poeziji tevtonskih nacija („Popular Poetry of the Teutonic Nations“, 1836, 265–266) Talfj kaže: „Često smo bili zapanjeni istinitošću Herderove opaske da je linija karakteristične razlike daleko oštrije povučena između narodne poezije različitih nacija, nego između njihovih štampanih književnosti. Učeni pisci pozajmljuju ili oponašaju jedni druge; dok analogije u narodnim predstavama treba pripisati samo slaganju u zajedničkoj prirodi. Uglavnom, u pogledu ovih karakterističnih razlika, ove poslednje bi trebalo da budu od najdubljeg interesa za filozofa i istoričara. Različiti jezici različitih nacija su skladišta njihovih misli i senzacija. Blago koje se tu nakupilo tokom vekova, obogaćeno svakim mislećim i maštovitim umom, ali i često falsifikovano stranim uticajem i nedostatkom rasuđivanja, iskovano je u najnacionalnijem, u najidiomatičnijem obliku, u tradicionalnim pripovetkama i narodnoj poeziji. Zaista postoji simbolički jezik zajednički za ljudsku rasu; ali samo u svojim glavnim obrisima; sve finije nijanse su rezultat klime ili istorijskih uticaja.”
Potpuno isto uočavamo i kod Voltera Skota. U Eseju o narodnoj poeziji Volter Skot iznosi mišljenje koje u potpunosti oslikava ovo o čemu smo pisali i vrlo jasne odjeke Herdera. Naime, po njemu, nacije (“nations”) u svojoj ranoj dobi, imaju sklonost da neguju neku vrstu primitivne poezije (“rude”, “primaveral poetry”). To je aksiom, to je nešto što svi moraju priznati (“all must admit”). Tu poeziju odlikuje isti opšti karakter u svim nacijama. Međutim, takođe je očigledno, da se poezija različitih podneblja i zemalja razlikuje po vrstama a još više po kvalitetu (“the degree of excellence”). Razlike, nesumnjivo, do neke mere, moraju doći od karaktera i običaja ljudi. Istraživati ranu poeziju svakog naroda, čak i najprimitivnijeg, predstavlja predmet znatiželje i interesovanja jer je poglavlje u detinjstvu društva (“chapter in the history or the childhood of society”). Razlike, odnosno sličnosti koje se uočavaju između narodnih stihova nacija u istom uzrastu, ilustruju staru istoriju država (“illustrate the ancient history of states”), to jest njihovo brže ili sporije napredovanje ka civilizaciji, postepeno ili brže usvajanje običaja, osećanja i vere. Stoga je proučavanje pesama spasenih iz ponora zaborava (“rescued from the gulf of oblivion”) obaveza filozofa i istoričara. Istoričar jednog naroda (“individual nation”) podjednako je ili dublje zainteresovan za istraživanja narodne poezije, treba da uzme u obzir tradiciju prenetu u drevnim pesmama i baladama, podatke neophodne za potvrdu ili ispravku podataka iz izvesnijih izvora.
Hofstede razlikuje osobine nacija u odnosu na jezik: „Evropske zemlje u kojima je maternji jezik romanski (francuski, italijanski, portugalski, rumunski, španski) imale su srednje do visoke ocene na skali udaljenosti od moći [...]. Evropske zemlje u kojima je maternji jezik germanski (danski, holandski, engleski, nemački, norveški, švedski) imale su niske ocene [...]. Činjenica da zemlja pripada jednom jezičkom području ukorenjena je u istoriji: svi romanski jezici potiču od latinskog i usvojeni su u zemljama koje su nekada bile deo Rimskog carstva, ili, u slučaju Latinske Amerike, u zemljama koje su kolonizovale Španija i Portugalija, koje su i same bile nekadašnje kolonije Rima. Germanski jezici se govore u zemljama koje su ostale „varvarske“ u rimsko doba, u oblastima koje su nekada bile pod rimskom vlašću, ali koje su ponovo osvojili varvari (kao što je Engleska), i u bivšim kolonijama ovih entiteta.“ (Hofstede 2010, 83)
Navedimo još jedan primer, Lokhart u Peter’s Letters (89–90) kaže da je „najistinitija, najtrajnija, najplemenitija tvorevina kojom samostalna nacija nastoji da ispolji svoj duh i svoju nezavisnost upravo formiranje i negovanje samostalnog jezika“. Jezik je „prvi i najbolji proizvod“ nacije, jezik nacije je istorija nacije.
Za nemačke idealiste, posebno Fihtea, istinski prirodne granice država proizašle su iz jezičkih jedinstava ljudi. Olson ga citira: „One koji govore istim jezikom sama priroda je povezala mnoštvom nevidljivih veza, mnogo pre nego što je počelo ljusko umetničko stvaralaštvo. Oni razumeju jedni druge i imaju moć da nastave da se sve jasnije razumeju: pripadaju jedni drugima i po prirodi su jedna i nerazdvojna celina” (Olson 2008, 118).
Ključno je to što Herder u eseju O poreklu jezika (1772) stavlja jezik ispred razuma. Tako uspostavlja novi osećaj za autentičnost i dostojanstvo maternjeg jezika – i kulture, i književnosti (Prickett 2014, Saul, 109). U tom smislu, i poezija je iznad razuma.
Nacionalni duh
Napravićemo uvod u temu nacionalnog duga Nairnovim opisom činjenice da osećaj škotskog jedinstvenog identiteta nije u jeziku, već u pričama o herojstvu i stradanju u borbama protiv Engleza. (Nairn 2003, 95): „Što se tiče folklora i narodnih tradicija, Škotska je (nepotrebno je reći) bila dobro opremljena za borbu kao i bilo ko drugi. Možda i bolje od većine, jer – kao što su svi znali tada i znaju sada – jedan element u tim tradicijama bilo je drevno, jezivo neprijateljstvo prema Englezima, zasnovano na vekovima prošlih sukoba. Ovi stari sukobi dali su Škotskoj niz nacionalnih heroja i mučenika, popularne priče i legende o ugnjetavanju i otporu, jednako dobre kao bilo gde drugde u Srednjoj Evropi (“Mitteleuropa”). Istina, Škoti nisu imali zaista poseban većinski jezik. Ali svako uporedno istraživanje će pokazati da, koliko god važan jezik bio kao istaknuta oznaka u kasnijem napredovanju nacionalizma, on je retko kad od primarnog značaja za podsticanje pokreta. To je teška artiljerija, ali nije uzrok bitke.“
Nacionalni duh se tako ogleda u pričama o zajedničkom stradanju i herojstvu.
„Za Herdera, kreativni element u svakom narodu ili Volk – njegova posebna genijalnost – bio je posebno jasno izražen u narodnoj muzici i narodnim pričama tog naroda, i postojao je važan smisao u kojem su zajedničke priče svake pojedinačne jezičke zajednice formirale vezu po kojoj su se pripadnici jednog naroda razlikovali od svih ostalih.“ (Olson 2008, 111).
Talfj čak piše 1834. u članku „Historical View of the Slavic Language in its various Dialects; with special reference to Theological Literature“ da se „narodne pesme, pre nego što se učvrste pismom, uvek smatraju sigurnijim dokazom genija nego jezik jednog naroda.“ (Talvj 1834, 333).
„Fihte je Nemačku smatrao superiornom jer se jezik i običaji Nemaca mogu pratiti vekovima unazad, što pokazuje lojalnost i integritet koji drugim nacijama nedostaje. Govorio je, kako navodi Olson, da se garancija sadašnje i buduće vrednosti naroda nalazi samo u nevidljivim osobinama naroda putem kojih narodi ostaju u dodiru sa izvorom prvobitnog života i koje su skrivene od njihovog sopstvenog oka“ (Olson 2008).
„Fridrih Šlegel je zastupao gledište da kulturna razlika ne uključuje samo različite oblike artikulacije sveta i položaja pojedinca u njemu, već i različit istorijski identitet, različit set kolektivnih sećanja koja žive u konstantno diskurzivnoj tradiciji. Kolektivno sećanje i ukorenjenost u tradiciji su proklamovani kao prvi uslov nacionalne književnosti i kulture“ (Olson 2008).
Narodne pesme, za narod iz kog potiču, „čine neodvojivi deo nasleđa u kojem se nagonski, ali celovito, odražavaju mnogostruke vrednosti ljudskog duha.” (Kokjara 1985, I: 7) „Otuda jedinstvo narodne književnosti i tradicionalno shvaćene narodnosti.” (Kokjara 1985, I: 7)
Kultura i njen krug
Herdera pojedini istraživači smatraju i pretečom studija kulture, upravo zbog toga što je prvi upotrebio koncept kulture spram racionalizma i univerzalizma prosvetiteljskih mislilaca osamnaestog veka. Studije zadržavaju snažne tragove Herderove afirmacije kulture kao kolektivnog izraza (During, Cultural Studies). Pripadati je značilo misliti i delovati na određeni način, u svetlu posebnih ciljeva, vrednosti, slika sveta, biti drugačiji od drugih i učestvovati u zajedničkom duhu (Volksgeist), koji nije mogao biti apstrahovan i definisan ali koji je predstavljao individualnost nacije (Craig 24). Herder je razradio ideju da različita društva poseduju različite kulture (determinisane lokalnim uslovima i okruženjem), kroz koje osmišljavaju sebe i svet koji nastanjuju, i kroz koje artikulišu svoju humanost. Pesnička imaginacija (mašta) poistovećena je sa mladom kulturom. Otuda pesničko izmaštavanje istorijske realnosti kao validan postupak. Kako kaže Olson, Herder je video ovu mladalačku prefilozofsku kreativnost potkopanu i uništenu kritičkom racionalnošću povezanom sa prosvetiteljstvom (Olson 111; Saul 8). Herder je verovao da je razum ograničen i afirmisao je kulturu kao kolektivni izraz.
Za kulture bez uspostavljene književne tradicije, usmena tradicija je važan oslonac u dobijanju nacionalnog statusa. Kako kaže Olson, pošto Nemci nisu imali državu, oni su smislili kulturu. (Olson 2008, 116).
I Grim i Herder sakupljali su narodne priče i narodne pesme kao materijalni dokaz autohtone kulture. U svojim Fragmentima iz 1767. godine Herder je jasno izneo mišljenje da narodna poezija najpreciznije predstavlja karakter naroda, čiji je istovremeno najuzvišeniji izraz (Kokjara 214). Posledice po uređivanje i prevođenje usmene književnosti bile su velike: usmeni ep se shvatao kao nacionalni ep; balade su se čule kao izrazi duše jednog naroda (Haynes, “Oral literature” in France and Haynes 430; Bohlman 517–518). Devetnaesti vek je postao era epske istorije, i to je učinio bez malog duga Herderovom prevodu Sida, koji je eksplicitno postavio cilj urušavanja jaza između „istorijskog“ i „romantičnog“.
„Smatralo se da sva polja kulture odražavaju osnovnu nacionalnost. Određivanje kulturne delatnosti po nacionalnosti i po nacionalnom karakteru toliko je sveprožimajuće da utiče i prožima svu kulturu i društvo devetnaestog veka.“ (Beller & Leerssen 2007, 74)
Prema Hofstedeovoj teoriji kulturnih dimenzija, različite kulture imaju različite moralne krugove, koji su oblikovani kulturnim vrednostima i normama. U individualističkim kulturama, moralni krug može biti ograničen na pojedinca i užu porodicu, dok se u kolektivističkim kulturama moralni krug može proširiti na širu zajednicu ili društvo. Koncept „moralnog kruga“ odnosi se na ideju o tome ko ili šta je uključeno u sferu moralne brige i razmatranja pojedinca ili društva. „Moralni sistemi su isprepleteni skupovi vrednosti, vrlina, normi, praksi, identiteta, institucija, tehnologija i razvijenih psiholoških mehanizama koji zajedno rade na suzbijanju ili regulisanju sebičnosti i omogućavanju društvenog života. (Gazzaniga 2012, 166) Moralni krugovi imaju homogenizujuću i normativnu funkciju, funkcionišu kao stabilizujuća, konzervativna sila, homeostaza (Hofstede 2010, 11). Takođe, isključivi su. Ljudi povlače mentalnu granicu oko onih koje smatraju svojom grupom. (idem, 12) Kritičari koriste termine unutar grupe i van grupe. Unutar grupe se odnosi na ono što intuitivno osećamo da smo „mi“, dok se van grupe odnosi na „oni“. Ljudi zaista funkcionišu na ovaj jednostavan način: imamo upornu potrebu da druge klasifikujemo u bilo koju grupu. (idem, 16) Mi neprestano definišemo i redefinišemo ko pripada kojoj grupi i u kojoj ulozi, pregovaramo granice naših moralnih krugova, i to činimo na načine koji se razlikuju u različitim kulturama. (idem, 17). Kultura je i program za delovanje, za uključivanje ili izbacivanje iz grupe, „kolektivno programiranje uma koje razlikuje članove jedne grupe ili kategorije ljudi od druge” (idem, 516).
Za Hofstedea, kultura je uvek kolektivni fenomen, kolektivno programiranje uma zahvaljujući kom se članovi jedne grupe razlikuju od članova druge grupe. Kultura je naučena, nije urođena. (idem, 6).
Drugi
„Za razliku od osamnaestog veka, devetnaesti će uvek definisati nacionalni identitet na osnovu međunarodnih razlika. Nacionalna diferencijacija posle Herdera dobija fundamentalni, kategorijalni status u kulturnoj i političkoj misli. Prateći Herdera, osećaj identiteta jedne nacije će ključno i suštinski biti zasnovan na načinu na koji se ta nacija izdvaja od čovečanstva u celini. Apstraktni univerzalizam ranije generacije je odbačen i potpuno nemoguć kao rezultat Herderove intervencije. […] Kultura nacije posmatra se kao manifestacija njenog pravog, fundamentalnog identiteta, nečega što dolazi odozdo, iz nižih klasa, iz folklora, rustičnih tradicija i narodnih običaja. To je osnova u koji kultura mora da se ugradi.” (Leerssen 2007, 71) Romantičarski nacionalizam nastao je fuzijom uticaja Rusoa i Herdera. „Ruso je proglasio suverenitet nacije protiv moći prinčeva; Herder je proklamovao kategoričku odvojenost nacija međusobno; obojica su uzdizali prirodnu autentičnost iznad civilizovane izveštačenosti. Kombinovani uticaj Rusoa i Herdera je rezultirao idejom da svaka nacija, kategorički odvojena od drugih kao rezultat svoje kulturne ukorenjenosti i autentičnosti, zaslužuje sopstveni odvojeni suverenitet.“ (Leerssen 2006, 101)
Podizanje nacionalnog samopoštovanja je gotovo automatski dovelo do obezvređivanja drugih ljudi, posebno svojih najbližih suseda, kao neprijatelja ili varvara. (Beller & Leerssen 2007, 267)
U komparativnoj književnosti i studijama kulture ovo se odražava kroz međusobni uticaj „drugih“ na „sliku o sebi“ (“self-image”). Stoga se razvoj nacionalne misli i nacionalizma može posmatrati kao stvaranje kolektivne slike o sebi, koja se gradi kroz opoziciju sa različitim, drugim nacijama.
Self ne može postojati bez drugog (Kain 2005, 42). Pošto samosvest fundamentalno zavisi od-drugog i za-drugog, ne može biti shvaćena kao individualna svest (ujedinjena, autonomna, nezavisna) već kao duh, kulturna svest, gde sebe i drugog posmatramo kao delove duhovnog ili kulturnog jedinstva (ibidem). Uzajamna ko-ordinacija selfa i drugog je borba za prepoznavanje, nije harmonija. Drugi je imanentno konstruisan kroz kulturno prepoznavanje, nije transcendentno uspostavljen. Ovaj pristup direktno vodi u kulturni relativizam: sve, pa i apsolut je kulturni konstrukt (idem, 43–44).
Uloga nemačkih romantičara bila je da prevedu i uvezu stranu književnost u Nemačku (Prickett 2014, 116), da pripitome strano, pronalazeći, prepoznajući, oživljavajući odraz neobičnosti „drugog“ u sebi (“finding ‘their’ strangeness reflected within ‘us’”) (Prickett 2014, 90).
U razlikama se krije i stereotipizacija „drugih“ naroda. U Odabranim škotskim baladama Pinkerton ovako piše o karakterima nacija koje otkriva narodna poezija. „Zabavno je posmatrati kako poezija svake zemlje izražava prave običaje te zemlje. Poezija severnih nacija okrutna je do najvišeg stepena. Ne treba se ni čuditi što su oni, čiji su zakoni nalagali da mačem odlučuju o najsitnijoj raspravi, stvarali poeziju koja je slikala samo krvna dela i predmete užasne mašti (“which only painted deeds of blood, and objects horrible to the imagination”). Baladna poezija Španaca je obojena romantičnom galantnošću nacije (“romantic gallantry of the nation”). Junak je sav popustljiv; i skida šlem u žaru borbe, kad misli na svoju gospodaricu. Poezija Engleza velikodušna je i hrabra. U svojoj najplemenitijoj baladi, Persi jadikuje nad smrću svog smrtnog neprijatelja. Škotska poezija je možda, kao i njihova zemlja, raznovrsnija od ostalih. U njoj nalazimo hrabrost Engleza, odvažnost Španaca, a bojim se u nekim slučajevima i žestinu Severnjaka. (Pinkerton 36–37)
Karakter
Smit smatra da se koren nacionalizma može tražiti u ‘the ethnic origins of nations’, mada se, šire gledano, može tražiti u tradiciji etnotipova (“tradition of ethno-types”) – zajedničkim mestima i stereotipima kako mi identifikujemo, sagledavamo i karakterišemo druge kroz opoziciju sa nama samima (Leerssen 2006, 17).
Od polovine sedamnaestog veka nacije Evrope počinju da lociraju svoj identitet kroz međusobne razlike. Sve što je zajedničko počinje da gubi na značaju i nacije svoje karakteristike i individualnost sagledavaju kroz aspekt različitosti od drugih. Uporedne matrice nacija postaju popularne početkom XVIII veka (Leerssen 2006, 64). Kategorije u kojima su opisivane bile su način oblačenja, maniri, inteligencija, poroci, ljubavni život, česte bolesti, religija, politički sistem itd. Matrice su donosile razlike, a ne sličnosti. Sedamnaesti i osamnaesti vek su period uzdizanja nacionalne antropologije u okviru evropske kulturne misli – kvazisistema baziranog na stereotipima i fiktivnoj karakterizaciji, čije se predrasude protežu i do danas. Nacionalni identitet (nacionalna specifičnost) će se u Evropi uglavnom vrteti oko ideje nacionalnog karaktera – ‘national character’, inkorporišući faktore kao što su jezik, osobine i običaji.
U evropskoj tradiciji, slike sebe i drugog pojavljuju se već u ranim svedočanstvima starogrčke književnosti: stereotipi o razgraničenju između Grka i varvara. [...] Slične kulturne razlike će kasnije odrediti pozitivne i negativne karakteristike superiornosti ili inferiornosti između Grka i Rimljana, Rimljana i Germana, (6) hrišćana i neznabožaca. U srednjem veku svađe između hrišćanskih i islamskih verskih vojnika u epskim pesmama i apologetskim tekstovima proizvode obilje slika egzotičnog otuđenja i satanizacije tadašnjih verskih neprijatelja. Ovo još uvek predstavlja osnovu straha i nerazumevanja prikazanog u trenutnoj borbi između slika Orijenta i Zapada (Said 1978; Hantington 1996). „Kako u periodu humanizma različite evropske književnosti iznova otkrivaju svoju prošlost, počinje potraga za onim specifičnim karakteristikama koje izdvajaju jednu naciju usred njenih suseda; logika je pozitivna samovalorizacija naglašena negativnim predstavljanjem drugih naroda.” (6)
Kada je u pitanju nacionalni duh Španaca, Bauring kaže sledeće: „Nacionalni karakter je u Španiji daleko izraženiji nego u bilo kojoj drugoj zemlji s kojom sam bio u kontaktu, ali je snažno izmešan i potčinjen lokalnom i provincijalnom, a Španci ističu nacionalnost samo u interakciji sa drugim nacijama. Oni se ponose slavnom prošlošću svoje zemlje, sa ubeđenjem beskonačne superiornosti u odnosu na druge zemlje. (Bowring 1877, 108). Nacionalizam je bio utkan u svaki segment društvenog i ličnog života Španaca. Među ženama, nijedna se ne bi usudila da se pojavi u odeći koja nije crne boje ili boje tamne šljive uz velo, mantilla, i basquina (deo haljine, stegnut u struku, za koji su zakačeni crni svileni gajtani, koji padaju spreda i otpozadi, njišući se u skladu sa svakim pokretom tela). Abanico (lepeza), često nazivana ženskim ratnim oružjem, bila je i ostala, stalni ženski pratilac. (Bowring 1877, 102)
„Karakter nacije kao dualni koncept u romantičarskoj književnosti: nacionalno-prirodni karakter je „model identiteta koji kombinuje psihološke i geografsko-istorijske elemente. Identitet postaje palimpsest nacionalne istorije, kulture i pejzaža jedne zemlje. Španski prirodno-nacionalni likovi, kao što je muški gerilac…“ (Saglia 2000, 16)
Religija
Religija predstavlja univerzalni faktor u kreiranju nacionalnog identiteta, kroz oživljavanje osećaja nacionalnog zajedništva – “nationhood”, među podanicima, a u uređenim državama i značajan faktor u podsticanju političke lojalnosti. (Blanning 2000, 15–20)
Verske razlike su dugo doprinosile „nacionalnim“ identitetima — na primer, u Španiji, Britaniji, Rusiji i Holandiji. Oni su i dalje bili od suštinskog značaja za oživljavanje ili stvaranje osećaja nacionalnosti među podaničkim narodima. Unutar etabliranih država religija je bila suštinski sastojak političke odanosti, čak i kada je trebalo da je zamene nove ideologije. (Blanning 2000, 20).
„Glavne svetske religije su, u nekom periodu svoje istorije, sve prošle kroz duboke raskole: među rimokatoličkim, istočnopravoslavnim i raznim protestantskim grupama u hrišćanstvu; između sunita i šiita u islamu; između liberala i raznih fundamentalističkih grupa u Jevrejstvu; između hinajane i mahajane u budizmu. U ovim raskolima su bile značajne kulturološke razlike među grupama vernika. Na primer, reformacijski pokret unutar Rimokatoličke crkve u šesnaestom veku u početku je uticao na celu Evropu. Međutim, u zemljama koje su više od hiljadu godina ranije pripadale Rimskom carstvu, kontrareformacija je ponovo uspostavila autoritet rimske crkve. Na kraju, reformacija je uspela samo u zemljama bez rimske tradicije. Iako je danas veći deo severne Evrope protestantski, a veći deo južne Evrope rimokatolički, ono što je izvor kulturnih razlika nije ovaj verski rascep, već nasleđe Rimskog carstva. Sama verska pripadnost je stoga manje kulturno relevantna nego što se često pretpostavlja.“ (Hofstede 2010, 455).
Istorija i običaji
Pesmu je narodnom, osim jednostavnog stila i autentičnosti, činila pre svega sposobnost da dokumentuje izgubljenu prošlost kao „istinitu“.
Za istorijske španske romanse Talfj kaže da su s moralne tačke gledanja savršeno istinite, i da reflektuju upečatljivu sliku samog vremena u kome su nastale, kao i sliku španske nacije i njenih običaja, morala, karaktera i naravi. Usamljeni prikazi grubosti, surovosti i okrutnosti koji se iskazuju u ovim romansama pripadaju vremenu u kome su nastale; dok na hiljade karakteristika u kojima su prikazane veličina, darežljivost, vernost i velikodušnost pripadaju naciji“ (Talvj 1842, 432–433). Salja smatra da se „Na ove pesme se obično gledalo kao na izraz duboko usađenog nacionalnog duha, te su se uglavnom smatrale extempore produkcijama i, zbog njihovog usmenog početka i prenošenja, dokumentarnim materijalom o formativnim fazama evropske kulture.“ (Saglia 1999, 36)
Uvod u antologiju srpskih narodnih pesama Talfj započinje rečima: „Radi bližeg razumevanja sledećih pesama, posebno njihovog istorijskog dela, pregled istorije Srba činio se nužan i poželjan. Kako bi se potpuno shvatio herojski karakter njihovih ratničkih saga, mora se znati šta su nekada bili i pružali. Moraju se poznavati zlosrećne i zamršene okolnosti koje su potlačenima oduzele slobodu, kako bi se objasnilo i pravdalo to što su ostali u ropstvu tokom toliko vekova“ (Talvj 1825, 10). Svoj prikaz usredsređuje upravo na bitku na Kosovu. Za razliku od drugih nacija, gde je književnost “to the greater part at most a holiday pleasure”, bez naročite veze sa stvarnošću ili svakodnevicom, poezija Srba je tesno povezana sa svakodnevnim životom. Ona je „slika njihovih misli, osećanja, radnji i patnji, ona je mentalna reprodukcija uslova mase pojedinaca koji čine naciju. Srbin živi svoju poeziju.” (Talvj 1836, 111–112)
U Španiji, stare pisane hronike prenosile su narodnu pesmu kao istorijski validan dokument.
Da se narodna pesma doživljavala kao izvor istorijskih podataka, vidimo eksplicitno u prilogu Džerada Sparka u The Nort American Review iz 1827, povodom objavljivanja srpske narodne poezije u prevodu na engleski i Bauringovog ukupnog rada na prevođenju mnogih nacionalnih poezija: „Kao izvori istorije, ove tekovine neće biti bez vrednosti, posebno poezija necivilizovanih naroda, koja ocrtava prizore varvarskih doba. (Sparks 1827, 356) Ova Sparksova tvrdnja istovremeno potvrđuje i postojanje binarne opozicije kultura-civilizacija i superiornog položaja Britanije. Radi se zapravo o kulturnoj istoriji: „Istorija, koja je izvedena iz ovih fantastičnih izvora, može malo pretendovati na istinitost naracije; može, međutim, dati utisak o karakteru, manirima i strastima jednog naroda, njegovom moralu i religiji, njihovim društvenim običajima i stepenu prefinjenosti“ (356).
Osijan je bio dokaz postojanja primitivne poezije u Škotskoj i postojanja baštine pesničke i nacionalne vrednosti, pesnik koji svojim pesmama vraća „Škotsku i Englesku izvorima njihove sopstvene istorije i tradicije“ (Kokjara 1985, I: 167). I Susman za Osijana kaže da je imao “unifying function“ za “British national identity“. „Neki kritičari tvrde da su ove pesme služile za zamagljivanje i ujedinjenje razlika između različitih delova Britanije i razlika između sadašnjosti i prošlosti. Tako je Makfersonova poezija istovremeno naglašavala keltsku razliku i podvodila je u domaći i kontinuirani britanski identitet. (Sussman, Eighteenth Century English Literature) Engleska je uspela da svesnije raspozna svoja nacionalna svojstva u Osijanu i Ostacima (Kokjara 1985, 319) Homer i Osijan bili su dokazi uzvišene lepote primitivne poezije koja odlikuje ne samo davna vremena, već i zabačena društva savremenog doba, koja nisu zahvaćena tokovima civilizacije. Jer „o tome koja su vremena slična treba suditi na osnovu stanja u društvu, a ne na osnovu „starosti sveta.“ (u Osijanovom uvodu) Uspostavljanjem analogije sa drugom poezijom potvrđuje se zapravo postajanje sopstvene koja je nestala usled civilizacije. (Veselin Kostić, Britanija i Srbija: Kontakti, veze i odnosi 1700–1860, str. 370–385).
Bauring u Retrospective Review: It is mainly in connexion with the Poetry of Spain, though without intending to confine ourselves wholly to that subject, that we propose to throw a hasty glance over those remote periods, where mists and darkness cover the history of our forefathers. Naglašava reč our. (195) In Spain, the beautiful records of departed time seem wholly forgotten. Aspirations after national liberty led to a thousand deeds of heroism, and to the development of those circumastances which became the subjects to be consecrated by those beautiful ballads and songs, in which truth wears the graceful drapery of romance, and romance appears the honest handmaid of thruth. (203)
Teritorija
Entoni Smit kaže da teritorijalizacija sećanja (“the territorialization of memories“) i negovanje kolektivne vezanosti za nacionalne pejzaže od osamnaestog veka pa nadalje postaju samosvesniji i rasprostranjeniji. Romantičari su teritoriju pretvorili u poetske pejzaže i učinili je ključnom komponentom samog poimanja nacije. Za nacionaliste, nacija nije ništa drugo do zajednica teritorije, gde zemljište i pejzaž pružaju i „objektivnu“ i „subjektivnu“ podlogu – samu osnovu – prave nacionalne zajednice. To je značilo da je nacija morala biti ujedinjena i kompaktna unutar priznatih „prirodnih“ granica. Tada bi mogla da zauzme svoje mesto kao legitimni član „međunacionalne zajednice“ nacija. Njeni članovi su takođe mogli da osete da su „izrasli iz sopstvenog tla“ – čak i ako je u stvari većina članova (ili njihovih predaka) migrirala na to tlo izdaleka (Smith 2008, 13)
Poreklo naroda
U ovom periodu širom Evrope dolazi do širenja mitova koji glorifikuju muževnost primitivnih plemena poput Gota, Belga, Germana, Batavijanaca i Anglosaksonaca, koji su ove teritorije nastanjivali pre nastanka ranih modernih država. Tako su Francuzi svoje antiromanske korene našli u Galima, te počev od Hotmana nadalje, Gali predstavljaju plemensko-demokratski temelj francuske nacije. Plemena koja su u prošlosti živela na teritorijama kasnijih država se metaforički i moralno usvajaju kao preci i uzori modernih nacija. (Leerssen 2006, 50).
Videćemo kasnije da se za Španiju i Srbiju govori da su orijentalnog porekla.