Škotska i Engleska: prvi prevodi i antologije

“I am a Scotsman; therefore I had to fight my way into the world.”
Walter Scott (Herman)

Onako kako su „Hasanaginica“ i Volter Skot neočekivano doprineli boljem razumevanju problematike prevođenja narodnih pesama u Britaniji XIX veka, tako je doprinela i spoznaja o ulozi Škotske i njenih intelektualaca u razvoju interesovanja za nepoznate narode Evrope i narodne pesme. Kako kaže Herman, iznenađujuća je i nedovoljno poznata priča o tome kako je mala, retko naseljena i kulturno nazadna zemlja uzdigla glavnu pokretačku snagu modernog napretka (Herman 1998). 
O škotskim intelektualcima koji su doprineli ovom interesovanju piše Kostić (2014, 370–385), a vrlo korisne informacije mogu se naći i u Kokjarinoj Istoriji folklora u Evropi, kao i u drugim brojnim studijama koje koristimo u tezi. Kostić (2014, 370) smatra da se može govoriti o škotskom prosvetiteljstvu čiji važan deo čine primitivističke teorije o prirodi, kulturi, i poeziji u prvobitnim ljudskim društvima. Oni su idealizovali nerazvijena društva i izvodili moderne civilizacijske tekovine iz početka u tim prvobitnim zajednicama. U oblasti književnosti, primitivisti su veličali pesničko stvaralaštvo zajednica koje su postojale u davna vremena ili koje su bile savremene, ali su po ondašnjim shvatanjima smatrane primitivnim, što je izraz koji nije imao nikakvo pogrdno značenje u ovim teorijama. 
Herman izdvaja dve ključne teme škotskog prosvetiteljstva: istoriju i ljudsku prirodu. (Herman 1998, 63) „Škotsko prosvetiteljstvo je čoveka predstavljalo kao proizvod istorije.“ Inače, smatra se da traje od 1740. do devedesetih godina XVIII veka (Herman 1998). Fundamentalna za škotsko shvatanje istorije jeste ideja progresa. Škoti su tvrdili da se društva, poput pojedinaca, razvijaju i usavršavaju kroz vreme. Stiču nove veštine, stavove i poimanje toga šta svako kao pojedinac može i slobodan je da uradi. Škoti će takođe naučiti svet da je jedan od presudnih načina merenja progresa taj koliko smo daleko otišli u odnosu na svoju polaznu tačku. Sadašnjost je sudija prošlosti, a ne obrnuto. (Herman, Arthur)
Središta aktivnosti bili su Edinburg i Aberdin. Edinburg koji se smatra domom škotskog prosvetiteljstva (Minahan 2000, 610) postaje jedan od najvažnijih kulturnih centara Evrope. 
Interesovanje Škotlanđana za škotske balade možemo objasniti činjenicom da se Škotska 1707. godine ujedinila sa Engleskom, čime je formirano Ujedinjeno kraljevstvo Velike Britanije. Moguće je da s gubitkom suvereniteta počinje utvrđivanje njenog kulturnog identiteta. „Škotska je dugo odbijala da sebe smatra bilo čim drugim osim posebnom zemljom, i vezala se za istorijske činjenice i legende u nastojanju da sačuva nacionalni identitet“ (Britannica).
U Engleskoj se u prvoj četvrtini XVIII veka pojavljuje i raste interesovanje za stare engleske i škotske balade, zbog poređenja sa Homerom. Polovinom XVIII veka Škotlanđanin Tomas Blekvel (Thomas Blackwell), „najuticajniji pripadnik aberdinskog kruga“, „koji je preko trideset godina predavao grčki na Univerzitetu u Aberdinu“ (Kostić 2014), „u pregledu Homerovog života i dela, pohvalio je mavarske balade iz Španije kao uzorke prave narodne poezije“ (kurziv je naš, Bryant 1973/2015, 22). Delo je objavljeno 1735. godine pod naslovom An Enquiry into the Life and Writings of Homer (1735), i u njemu zastupa „novo mišljenje da je „varvarski“ Homer veći pesnik od uglađenog Vergilija i od svih pesnika iz kasnijih civilizovanih vremena“ (Kostić 2014). 
Mavarske pesme koje Blekvel pominje jesu graničarske pesme (s granice između mavarske Granade i hrišćanske Španije, pred sam kraj rekonkiste) za koje Blekvel kaže da su slične starogrčkim epovima. Salja generalizuje i kaže „britanski antikvari bili su među prvima koji su pronašli ove tekstove i vratili ih evropskim naučnicima i čitaocima“, gde on brzo ukazuje na sličnost u tonu između ranih španskih balada i starogrčkih epova (Saglia 2000, 257). 
Što se uloge Škotlanđana tiče u vezi sa srpskom poezijom, „mogućno je sasvim uverljivo obrazložiti naizgled neobičan zaključak da uvođenje naše narodne poezije u vidokrug evropske kulturne javnosti u XVIII veku dugujemo u krajnjoj liniji delatnosti filozofa u dalekom Aberdinu i Edinburgu” (Kostić 2014, 376). Albert Fortis je na put u Dalmaciju, na kom je i zabeležio „Hasanaginicu“, krenuo zahvaljujući uglednom i imućnom škotskom velikašu Džonu Stjuartu (idem, 377).
Škoti su bili među prvim sakupljačima narodne poezije. Škotske balade je skupljao upravo slavni Škotlanđanin Volter Skot. „Scott’s greatness as a novelist lay in the way he took Scottish society as a whole for his main character, and his best books are a lament for an era that he knew was dying, the organic society of preindustrial Scotland.“ (Britannica)
Godine 1760. pojavljuju se, takođe u Škotskoj, u Edinburgu Fragmenti drevnog pesništva sakupljeni u brdima Škotske i prevedeni sa gelskog jezika (Fragments of Ancient Poetry, Collected in the Highlands of Scotland, and Translated from the Gaelic or Erse Language) Škotlanđanina Džejmsa Makfersona (James Macpherson), a pet godina kasnije, 1765, izlaze i sabrana Osijanova dela (The Works of Ossian). Čar Osijanovih pesama ležala je upravo u tome što je reč o starim škotskim pesmama spasenim od zaborava (Sussman 2013).
Škotlanđanin je bio i Džon Gibson Lokhart. Škotlanđanin je bio i Aleksander Frejzer Tajtler (Alexander Fraser Tytler), autor veoma uticajne studije o prevođenju iz tog vremena, Essay on the Principles of Translation, koju su naši britanski prevodioci poznavali. Buseta takođe uočava da je najveći broj prevodilaca španskog romansera iz Škotske. (Buceta 1924, 548) Godine 1934. Frederik Lang, pisac Lokhartove biografije, piše o njemu kao Škotlanđaninu koji tek treba da dobije priznanje u istoriji škotskog doprinosa širenju uticaja nemačke književnosti na englesku.
Poznato je da su škotski mislioci s kraja XVIII veka značajno doprineli razvoju evropske prosvetiteljske misli i utrli put njenoj modernizaciji. Naročit doprinos su dali Adam Smit (Adam Smith), otac ekonomije, delom Bogatstvo nacija (The Wealth of Nations, 1776), u kom se zalagao za specijalizaciju rada i slobodnu trgovinu, Dejvid Hjum (David Hume), raspravom o ljudskoj prirodi (A Treatise of Human Nature, 1739–40), i svojom Istorijom Engleske (The History of England, 1754–62) Fransis Hačison (Francis Hutcheson), jedan od osnivača škotskog prosvetiteljstva, knjigom Sistem moralne filozofije, u kojoj zagovara političku slobodu naroda i pobunu protiv tiranije (Herman 1998, 63). Škoti su takođe odigrali vitalnu ulogu u mnogim najvažnijim svetskim naučnim i tehnološkim inovacijama, s plejadom pronalazača, inženjera i preduzetnika kao što su Aleksandar Grejem Bel (Alexander Graham Bell), Džejms Vat (James Watt), braća Adam (Adam Brothers) u arhitekturi, Džejms Haton (James Hutton) u geološkim naukama, Endru Karnegi (Andrew Carnegie) i Džon Makadam (John McAdam) koji su proširili domet Škotske daleko izvan granica male zemlje. Bojd Danlop (Boyd Dunlop) izumeo je pneumatike, a Aleksandar Fleming (Alexander Fleming) penicilin. Univerzitet u Edinburgu osnovan je 1583, osnovali su ga građani. Škotska je u to vreme imala četiri univerziteta. 
Na polju izdavaštva posebno mesto zauzima pokretanje Enciklopedije Britanika (Encyclopaedia Britannica) 1771. godine, iste godine kada se rodio Skot, a Fortis krenuo na put po Dalmaciji, i Edinburgh Review 1802, koji će utrti put ostalima listovima. Zanimljivost je da je opis Morlaka zasnovan na Fortisovom putopisu uključen u drugo izdanje Enciklopedije Britanika (1781). (Kostić 2014) 
Kažu da je Edinburg u to doba imao najlepšu botaničku baštu. Kažu da je Volter rekao da je Škotska mesto odakle se diktiraju pravila dobrog ukusa u svim umetnostima – od epske pesme do baštovanstva. Biti Škot nije samo pitanje nacionalnosti ili mesta rođenja i klana, pa čak ni kulture. To je stanje uma, način na koji gledamo na svet i svoje mesto u njemu. (Arthur Herman 1998).

Pseudoprevodi

Da i nije bilo poezije nerazvijenih zajednica, nju je trebalo izmisliti. 
Kostić, 2014, 370–385

Ova Kostićeva tvrdnja odlično ilustruje primitivističku teoriju, a i akciju. Da je podržimo, dodaćemo Lah Širminu primedbu nakon što se saznalo da su Osijanove pesme „prevara“. Kaže da su „svi stranci razočarani što se Osijan više ne ceni dovoljno u Engleskoj“, „više su ražalošćeni što je jedna iluzija uništena nego što se raduju otkriću jedne istine“. (Koljević, 1975, 76)

Osijan
Delatnost Džejmsa Makfersona bila je tesno povezana sa škotskim prosvetiteljima. Već smo napisali da je objavio Osijanove pesme. Recimo sada zašto su nam one važne za tezu. Naime, potraga za ostacima tekstova koji nose nacionalni duh bila je akutna, a tamo gde ih nije bilo, morale su se stvoriti. Pesme koje su zaista sakupljene, prerađivane su tako da budu prihvatljive. One koje su izmišljene, izmišljene su tako da već budu prihvaćene sa oduševljenjem. Otuda i Širmin komentar. 
Škotski teoretičari su bili oduševljeni pojavom Osijanovih pesama delimično i zbog toga što su u njima našli dokaz svojih učenja, po kojima jedina prava i samonikla poezija nastaje u primitivnim zajednicama. Drugim rečima, bila je stvorena duhovna klima za prijem „primitivnih“ pesničkih dela, ali sama dela su nedostajala. Da i nije bilo poezije nerazvijenih zajednica, nju je trebalo izmisliti. (Veselin Kostić, Britanija i Srbija: Kontakti, veze i odnosi 1700–1860, str. 370–385). Bler: „Možemo očekivati da se među ostacima prošlosti svih naroda mogu naći pesme. Verovatno je da bi se širim istraživanjima utvrdilo da postoji izvestan stepen sličnosti među svim drevnim pesničkim delima, bez obzira na to u kojoj su zemlji ponikla.“ Jer primitivisti su tvrdili da ljudi nisu nikada bili više međusobno slični nego u ranim („primitivnim“) fazama društvenog razvoja. Stoga su smatrali da bi pesnička ostvarenja drugih primitivnih zajednica, kada bi bila poznata, pružila dalje dokaze da najuzvišenija poezija nastaje u primitivnim uslovima. „Na našu žalost, ta se tvrdnja ne može dokazati navođenjem mnogih primera, jer je vrlo malo originalnih narodnih pesama koje su preživele smene i prevrate tolikih razdoblja i sačuvale se do naših vremena.“ (Kostić 370–385). 
Osijanske pesme su u početku bile primljene sa znatnim entuzijazmom, a Osijana su poredili s Homerom. Škotska je tako imala svog epskog pesnika (Bassnett 2014, 29). (Bassnett 2014, 29–30). Iako je postojanje drevnog originala dovedeno u pitanje i Makferson proglašen prevarantom, nakon njegove smrti, 1796. godine, osnovan je Škotski komitet da istraži slučaj, i zaključio je da, iako možda pesme nisu bile izvorne, Makferson se ipak oslanjao na tradicionalne materijale koje je prikupio tokom svojih putovanja u Pobrđa. (Bassnett 2014, 29–30).
Tu poeziju je trebalo spasti, izbaviti iz ruševina, naći u nekim misteriozno sačuvanim rukopisima. Videćemo nešto kasnije i osijansku prirodu Persijevih Ostataka drevnih engleskih balada. U ovom naslovu je svaka reč bitna. 
Talfj smatra da narodna poezija izumire i da će za dvadeset godina “a trace will not be left, except the dried specimens which the amateur lays between two sheets of paper, and the copies preserved in cabinets”. O tome piše 1836. u časopisu North American Review. Tim rečima uvodi čitaoca u prikaz Vukove zbirke narodnih pesama: „Narodna poezija – ne mislimo pritom na božanski dar, na miraz nekoliko blagoslovljenih pojedinaca, već na onu opštu produktivnost koja obuzima ljudsku masu onako kako obuzima Prirodu – narodna poezija je, dakle, kod svih naroda u Evropi, tek umiruća biljka.” (Talvj 1836, 86)
Ono što je još zanimljivo jeste da je Makferson objavio prevode. Dakle, nije bilo dovoljno to što su pesme stare, već je bilo potrebno da budu sa jezika koji nije direktno dostupan. Prevođenje tako dobija ontološku vrednost. Više nije samo sredstvo, već je svrha. 
Još jednom, ova tema nam je važna baš u poglavlju o izvornicima, jer – izvornika nije bilo, ili nije bilo dovoljno, i trebalo ih je pribaviti.
I navodni Skotov prevod romanse “Ese buen Cid Campeador” objavljen u prikazu Saudijeve Hronike o Sidu u Quarterly Review zapravo je pseudoprevod. U pitanju je njegova originalna pesma. 
Osim što prevođenje postaje sine qua non građenja nacionalnog identiteta, čak i kada nema šta da se prevede, dovodi se u pitanje tradicionalna dihotomija izvornika i prevoda. Suzan Basnet (Susan Bassnett) piše 2013. godine da su ona i Lefevr (Andre Lefevere) u studiji Constructing Cultures izneli rastući osećaj nelagode („growing sense of discomfort“) u vezi s terminom „prevod“, tvrdeći da je previše naglaska stavljeno na binarne opozicije u modelima prevoda i na pokušaje da se definiše odnos između prevoda i originala. Identifikovali smo brojne slučajeve pisanja koji se ne mogu lako označiti ni kao original ni kao prevod. Pseudoprevod, da upotrebim termin koji je popularisao Gideon Turi (Gideon Toury, 1985) da opiše šta se dešava kada pisac tvrdi da je tekst prevod originala koji ne postoji. Postavljanje granice između nečega što se naziva „original“ i nečega što se naziva „prevod“ nastaje tek početkom sedamnaestog veka, povezano sa širenjem štampe i širenjem knjige, koja je davala prednost „autorstvu“. (Bassnett 2013, 11) Vrlo važna tema, baš zbog pitanja autorstva, odnosno „vlasništva“. Makfersonove Osijanove pesme, Skotova Geteova morlačka pesma, Lokhartove španske balade. Budući bez autora, lako ih je prisvojiti, lako uspostaviti prevodilački „problem“ koji prevod rešava. Prevođenje je tu da doda distancu i autentičnost. Morlački jezik je bio misteriozan, čak i vek kasnije Dejvidu Lou (David Low). Kaže „What is this mysterious language?“ (Low, 1924, 363)
Koncept „pseudoprevoda“, teksta predstavljenog kao prevod, a koji je zapravo originalni tekst, razvio je Gideon Turi. Turi (Toury 1982, 27) smatra da su pseudoprevodi legitimni predmeti prevodilačkih studija isto kao i pravi prevodi (“genuine translations“). Mogu biti i veoma korisni za definisanje pojma prevoda uopšte. Zahtevaju od teoretičara prevođenja da uzme u obzir i te pojave. Osijanske pesme pružaju fascinantnu studiju slučaja pseudoprevođenja, potkrepljujući Turijev argument da identitet pseudoprevoda kao prevoda zavisi od konvencija koje funkcionišu u ciljnom sistemu. (Bassnett 2014, 29–30).
U godinama kad Lokhart i Bauring objavljuju prevode španskih i srpskih narodnih pesama, u britanskoj štampi izlaze i prikazi Merimeovog pseudoprevoda Gusle. 
Još jedan kuriozitet je da je Fortis u svoju knjigu uključio i jedno opširno poglavlje o Morlacima, koje je prikazao kao pripadnike primitivne izolovane zajednice koja se može uporediti sa drevnim škotskim plemenima iz Osijanovih vremena. U delu o tradicionalnoj morlačkoj poeziji, kome dugujemo prvi zapis „Hasanaginice“, izričito se naglašava sličnost te pesme sa Osijanovim pesmama (Kostić 2014). “It was a time when Ossian was afflicting Europe as with a fever. Fortis had thrilled as he read this strange new poetry in the translation of his friend Cesarotti, and was filled with eager desire to note and record any evidence of oral tradition that might exist among the peoples he visited.” (Low, 1924, 363)
Makfersonov Osijan prvi put se pominje kod nas tek 1819. Nije bio poznat koliko bi se moglo očekivati budući da je poređen sa srpskim narodnim pesmama (Kostić, 2014, 354)

Škotske narodne pesme
Paralelno sa interesovanjem za Nemačku, raslo je i Skotovo interesovanje za škotske balade. Već je poznavao Persijeve Ostatke i Osijana. Volter Skot se sa Persijevim Ostacima sreo kad je imao trinaest godina. Počev od 1792. putuje jednom godišnje u Lidesdejl i okolinu da prikuplja balade. Objavio ih je u trotomnoj zbirci Minstrelsy of the Scottish Border 1802. godine, za koju Tomson kaže da je “more respectably nationalist collection of ballads”, budući da smatra da je tako utekao od “general depreciation of the Tales of Wonder”. (Thomson, 2007, 51) To delo će svakako označiti Skotov pravi ulazak u književni svet. Dakle, Skot je imao i ozbiljniju književnopolitičku agendu. Smatrao je da bi ugledanje na staru britansku i nemačku baladu moglo obnoviti britansku poeziju u opadanju, i osloboditi je pravila francuske škole. (Scott, 1841, 561–562). Međutim, kako su mu savetovali da se odvrati od nemačkog uticaja, „čini se da je Skotova aktivnost prevodioca sa nemačkog gotovo u potpunosti prestala, kao što se moglo očekivati, od trenutka kada je otkrio da je moguće da direktno crpi iz sopstvenih zaliha informacija i mašte za potrebe književne produkcije“ (Stokoe 1926/2013, 79). Skot je bio fasciniran starim engleskim i škotskim baladama, o čemu svedoči njegov esej “Essay on the imitations of Ancient Ballads”, objavljen 1830. godine kao predgovor četvrtoj svesci zbirke Minstrelsy of the Scottish Border. Antologija je inače bila i “the first sign from a literary standpoint of his interest in Scottish history”. Koljević smatra da je „Skotov prevod ’Hasanaginice’ zanimljiv kao znak njegovog karakterističnog interesovanja za istorijsku egzotiku“, budući da je u to vreme, pred sam kraj XVIII veka, još bio „ zbunjeni mladi romantični pesnik, a ne veliki romansijer “. (Koljević, 1975, 74)
Od posebnog značaja za razumevanje Skotovog interesovanja za narodnu poeziju i ranog interesovanja za nemačku baladu kao i kvaliteta njegovih prevoda jeste Skotov tekst „Essay on Imitations of the Ancient Ballad”, napisan 1830. godine, inicijalno zamišljen kao uvod u četvrti tom Minstrelsy of the Scottish Border, odnosno dodatak Eseju, sa Luisovim kritičkim napomenama u vezi sa kvalitetom Skotovih rima, preuzetim iz prepiske koju su njih dvojica vodili. Esej je, između ostalog, veoma važan i za razumevanje Skotovog izvinjenja zbog toga što Tales of Terror nisu ugledale svetlo dana. 
Esej takođe pruža vredne informacije o rastućem interesovanju za „imitacije drevne balade“ i različitim modalitetima imitacije i prilagođavanja takve poezije. Dakle, ne govori o prevođenju. Takođe, imao je i jasne poglede na narodnu poeziju i smatrao je da je lepša od kada su je preuzeli savremeni pesnici. 
Uvod u Minstrelsy of the Scottish Border, consisting of Historical and Romantic Ballads. Prvi put štampan 1830: “Introductory remarks on Popular Poetry, and on the various collections of ballads, of Britain, particularly those of Scotland”.
Skot smatra da je istorija Sida, bila stvarna ili fiktivna, izuzetno dragocena kao jedinstvena slika načina o kojima znamo malo ili ništa. (Scott, 1809,153).